Κοινότητα - Πύλη - Περιοδικό Φοιτητών Πανεπιστημίου Αιγαίου -- Πρωτοβουλία MyAegean

Αυτός που ήταν όλοι...

«Ημασταν όλοι μαζί μα θαρρείς πως αυτός ήταν όλοι»

(από το ποίημα «Χάρης 1944»)


Η ποίηση και η Αριστερά έχασαν μία από τις κορυφαίες αντιδογματικές φωνές τους, τον Μανόλη Αναγνωστάκη. Με όπλο την τέχνη που γνώριζε καλύτερα, την ποίηση, αποτύπωσε, χωρίς πολιτικά και ιδεολογικά συμπλέγματα, την τραγικότητα της μεταπολεμικής Ελλάδας, την οποία όμως «κούρδιζε» με εκείνη τη λεπτή ειρωνεία που αγγίζει τα όρια της κωμωδίας. Ανέκαθεν στρατευμένος στους κόλπους της Ανανεωτικής Αριστεράς, από τα χρόνια του ΚΚΕ Εσ. που μετεξελίχθηκε σε ΕΑΡ και Συνασπισμό.


Τα τελευταία χρόνια ήταν καταπονημένος, λόγω συνεχιζόμενων προβλημάτων με την υγεία του. Χθες τα ξημερώματα, στις 5.30, σε ηλικία 80 ετών, είχε σημάνει η ώρα της υποχώρησης αυτού του ανυποχώρητου. Στο νοσοκομείο «Αμαλία Φλέμινγκ», ο ποιητής που δεν αποδέχθηκε την ήττα, εξέπνευσε, παρουσία της συζύγου του, Νόρας, του γιου του, Ανέστη, της αδελφής του, Λούλας, και του ανιψιού του, Θανάση.

Η κηδεία του θα γίνει με δαπάνη του υπουργείου Πολιτισμού, τη Δευτέρα. Η νεκρώσιμος ακολουθία θα ψαλεί στο Α' Νεκροταφείο και στη συνέχεια θα ταφεί στο Νεκροταφείο Αμαρουσίου.

Πολιτικοποιημένος ώς το μεδούλι των οστέων του, δεν έγραψε ποτέ πολιτική ποίηση με την έννοια της στράτευσης, γιατί ο έρωτας στο απόλυτο του συναισθήματος και η αθωότητα της παιδικής ηλικίας ζητούσαν τη δικαίωσή τους. Την τυραννία της μνήμης και της φθοράς του σώματος, τη μοναξιά και την επιθυμία ακύρωσής της, τη δοκιμασία της ύπαρξης στο καμίνι των ιστορικών γεγονότων, τα «άπλωσε» στη μεγάλη φόρμα της αφηγηματικότητας και τα «απόσταξε» στη μικρή τού αποσπάσματος, που επιβεβαιώνει το ασύλληπτο του αυτονόητου.

Η εικοσαετής σιωπή του δεν τον είχε απομακρύνει από τα κοινωνικά, πολιτικά και πολιτιστικά δρώμενα: διάβαζε προσεκτικά εφημερίδες και περιοδικά, έβλεπε ανελλιπώς τηλεόραση, παρακολουθούσε μετά μανίας ποδόσφαιρο, την «τρελή» του αγάπη. Ωστόσο, τα μελοποιημένα ποιήματά του από τον Μίκη Θεοδωράκη, όπως τα «Μιλώ», «Χάρης», «Δρόμοι παλιοί», «Και περνούσαν τα τραμ» δεν έπαψαν ποτέ να τραγουδιούνται. Ο Θάνος Μικρούτσικος, ο Μιχάλης Γρηγορίου και η Αγγελική Ιονάτου ήταν άλλοι τρεις που είχαν μελοποιήσει τον αναγνωστάκειο ποιητικό κόσμο.

Πηγή: ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ

Μίκης: «Ανάβει μικρές πυρκαγιές»...

Ο Μίκης Θεοδωράκης, που υπήρξε συναγωνιστής, φίλος και συνεργάτης του Μανόλη Αναγνωστάκη, έκανε την ακόλουθη δήλωση:

«Εφυγε ο τελευταίος από τους μεγάλους ποιητές που ένωσαν τη ζωή και το έργο τους με τους αγώνες και τα όνειρα του ελληνικού λαού για ένα διαφορετικό μέλλον χωρίς καταναγκασμούς και αλλοτριώσεις, με ήθος, μόρφωση και πολιτισμό. Σ' αυτό το ευγενικό όραμα ο Μανόλης Αναγνωστάκης θυσίασε τα καλύτερα χρόνια της ζωής του. Αξιώθηκε όμως να μετουσιώσει τις πληγές του σε μια μοναδική και εξαίσια ποίηση, που έγινε φάρος και οδηγός για όσους ακολούθησαν και που είχαν μέσα τους την ψυχική ευγένεια και την πνευματική δύναμη για να την εκτιμήσουν. Σ' αυτή τη στιγμή του ψυχικού πόνου και της βαθιάς θλίψης με παρηγορούν οι στίχοι του:

Αν μες στις φωνές που τα βράδια τρυπούνε ανελέητα τα τείχη,

Ξεχώρισες μια: είν' η δική του. Ανάβει μικρές πυρκαγιές

Χιλιάδες μικρές πυρκαγιές που πυρπολούν την ατίθαση νιότη μας

Είν' η δική του φωνή που βουίζει στο πλήθος τριγύρω σαν ήλιος

(...) Που μας δείχνει σαν ήλιος λαμπρός τις χρυσές πολιτείες

Που ξανοίγονται μπρος μας λουσμένες στην Αλήθεια και στο αίθριο το φως».

Εργοβιογραφία Αναγνωστάκη


ΠΟΙΗΣΗ

* «Εποχές», ιδιωτ. έκδοση, Θεσσαλονίκη 1945.

* «Εποχές 2», ιδιωτ. έκδοση, Σέρρες 1948.

* «Εποχές 3», ιδιωτ. έκδοση, Θεσσαλονίκη 1951.

* «Η συνέχεια», ιδιωτ. έκδοση, Θεσσαλονίκη 1954.

* «Τα ποιήματα, 1941-1956», ιδιωτική έκδοση (περιλαμβάνει τα παραπάνω, συν τη «Συνέχεια 2»), Αθήνα 1956.

* «Η συνέχεια 3», ιδιωτ. έκδοση, Θεσσαλονίκη 1962.

* «Στόχος» (στον τόμο «18 Κείμενα»), ιδιωτ. έκδοση, 1970.

* «Τα ποιήματα, 1941-1971», ιδιωτ. έκδοση, Θεσσαλονίκη 1971 (Πλειάς 1976, Στιγμή 1985, Νεφέλη 2000).

* «Το περιθώριο '68-'69», Πλειάς 1979.

* «Υ.Γ.», εκτός εμπορίου, Πλειάς 1983 (Νεφέλη 1992).

ΔΟΚΙΜΙΑ

* «Υπέρ και κατά», ΑΣΕ, Θεσσαλονίκη 1965.

* «Αντιδογματικά», Πλειάς 1978.

* «Τα συμπληρωματικά. Σημειώσεις κριτικής», Στιγμή 1985.

* «Ο ποιητής Μανούσος Φάσσης. Η ζωή και το έργο του, μια πρώτη απόπειρα κριτικής προσέγγισης», Στιγμή 1987.

* «Η χαμηλή φωνή. Τα λυρικά μιας περασμένης εποχής στους παλιούς ρυθμούς», Νεφέλη 1990.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ

* F. G. Lorca, «Δύο ωδές - Ωδή στον Σαλβαντόρ Νταλί - Ωδή στον Ουόλτ Ουίτμαν (απόδοση: Κλείτος Κύρου, Μανόλης Αναγνωστάκης), ιδιωτ. έκδοση, Θεσσαλονίκη 1949.

Ποτέ με τους νικητές, αλλά και ποτέ ηττημένος

Ο Μανόλης Αναγνωστάκης γεννιέται στη Θεσσαλονίκη τρία χρόνια έπειτα από τη Μικρασιατική Καταστροφή, το 1925. Οι πρώτοι Μικρασιάτες πρόσφυγες έχουν κατακλύσει την πολυεθνική και πολυπολιτισμική πόλη, με ακόμη έντονη επάνω της την παρουσία της οθωμανικής κατάκτησης.

Ενα παιδί σαν όλα τα παιδιά, παίζει όχι μόνον στους φωτισμένους δρόμους του κέντρου της πολυκοσμίας και των εμπορικών σχέσεων, αλλά και των απομακρυσμένων χωματόδρομων, όπου το ποδόσφαιρο δεν ήταν μόνο υπέρ της χαράς του παιχνιδιού. Γύρω από τη στρογγυλή σφαίρα, μαζεύονται οι έφηβοι και των πρώτων ερωτικών σκιρτημάτων και οι μετέπειτα των πολιτικών διεκδικήσεων μέσα από τις τάξεις της ΕΠΟΝ.

Σε αυτοβιογραφικό του κείμενο του 1985 ο ποιητής συνδέει το ποδόσφαιρο με την προσφυγιά και το πολιτικό «κατεστημένο». Βρισκόμαστε στα 1936 και είναι μαθητής Γυμνασίου:

«Εκείνο τον καιρό ήμουνα βαμμένος ΠΑΟΚτζής, θεριό ανήμερο - άλλωστε, ήτανε και η χρυσή εποχή για τον ΠΑΟΚ. Βέβαια, τίτλους και τέτοια δεν κατάφερνε να κερδίσει, αλλά αυτό συνέβαινε λίγο πολύ με όλες τις ομάδες της Θεσσαλονίκης, που φτάνανε μέχρι την πηγή, αλλά νερό δεν μπορούσαν να πιουν, γιατί δεν τους αφήνανε να πιουν νερό. Ξέραμε πως, ό,τι κι αν κάναμε, ήμασταν από χέρι χαμένοι, γιατί η Αθήνα και ο Πειραιάς μισούσανε θανάσιμα τη Σαλονίκη, εκεί κατοικοεδρεύανε οι μεγάλοι και οι τρανοί που πληρώνανε τους διαιτητές, λαδώνανε αισχρά τους παίκτες («πουλημένοι, πουλημένοι») και αρπάζανε με κάθε θεμιτό και αθέμιτο μέσο τα Κύπελλα και τα Πρωταθλήματα για πάρτη τους, για τις δικές τους ομάδες.

»Δεν ξέραμε πως αυτό θα το βαφτίζανε αργότερα το "κατεστημένο", μάθαμε όμως από πολύ νωρίς τι θα πει αδικία, όπως είχε μάθει κι ο Σεφέρης (το διάβασα κι αυτό πολύ αργότερα) από μικρός τι θα πει προσφυγιά». Παράλληλα, θέλετε ιδιοσυγκρασιακά, είχε τον ρυθμό της ποίησης εντός του: «Από μικρός είχα το προσόν να φτιάχνω προτάσεις με ομοιοκαταληξία, αυτό το εκμεταλλεύτηκα κατά κόρον στο Γυμνάσιο. Αντί να γράφω εκθέσεις, έγραφα στίχους...», εξομολογείτο μπροστά στον κινηματογραφικό φακό τού Λάκη Παπαστάθη για τις ανάγκες της εκπομπής «Παρασκήνιο».

Με την Αριστερά

Η ένταξή του στην Αριστερά έχει, όπως και η ενασχόλησή του με την ποίηση, την αρχή της στο πρώτο και τελευταίο σχολείο της προδιάθεσης, στην εφηβεία: προηγείται η ΕΠΟΝ της Κατοχής, της Αντίστασης και του Εμφυλίου, ακολουθεί η ΕΔΑ του '50 και του '60 και, μεσούσης της δικτατορίας, επιλέγει να συνταχθεί, μετά τη διάσπαση του ΚΚΕ, με το ΚΚΕ εσ.

Ώς το τέλος του, θ' ανήκει στον χώρο της Αριστεράς που μάχεται τον δογματισμό και υπερασπίζεται τον διάλογο. Αλλωστε, είχε διαρρήξει τις σχέσεις με το ΚΚΕ ήδη από το 1946 και είχε δρέψει τις αγωνιστικές δάφνες την πρέπουσα στιγμή: στη μεγάλη δίκη των ΕΠΟΝιτών της Θεσσαλονίκης, το 1948, καταδικάζεται σε θάνατο, σε ηλικία είκοσι τριών ετών: φυλακίζεται και, αφού του δοθεί χάρη, αποφυλακίζεται το 1951.

«Στη φυλακή», απαντούσε στον Ζαν Παλεστέλ της «Λιμπερασιόν», «ήμουν ο μόνος που γνώριζα γαλλικά, γι' αυτό και με άφηναν να διαβάζω όλες τις σχετικές ανθολογίες ή και βιβλία με τίτλους όπως "Η νεαρή μοίρα" (σ.σ.: του Πολ Βαλερί) που η λογοκρισία θεωρούσε ότι είναι εγχειρίδιο κηπουρικής. Μετέφρασα Απολινέρ στα ελληνικά, συγκρούστηκα μαζί του. Είμαι αρκετά περήφανος που κατόρθωσα να διασώσω τουλάχιστον το μισό τού πρωτοτύπου κατά τη διαδικασία της μετάφρασης».

Από παιδί στην ποίηση

Μαθητής, σε ηλικία δεκαπέντε ετών, αποστέλλει στον «Νέο Κόσμο» (16 Ιανουαρίου 1941), το ποίημα «Μολών Λαβέ», στο οποίο ο Λεωνίδας των Θερμοπυλών γίνεται επίκαιρος λόγω γερμανικής κατοχής. Η επίσημη εμφάνισή του στα γράμματα γίνεται τον Σεπτέμβριο του 1942, στο περιοδικό «Πειραϊκά Γράμματα», με το παραδοσιακό ποίημα «1870-1942». Ομως, η μεγάλη αφύπνιση συνέβη τα χρόνια των σπουδών, στην Ιατρική Σχολή του Αριστοτελείου. Διατελεί αρχισυντάκτης του φοιτητικού περιοδικού «Ξεκίνημα» και δείχνει ξέκαθαρα πλέον ότι ο δρόμος του, μάλλον ο μονόδρομός του, είναι η ποίηση.

Οι εκδότες της εποχής ελάχιστοι, τα τυπογραφικά μέσα πενιχρά. Ενώ ασκεί το επάγγελμα του ιατρού-ακτινολόγου, εκδίδει τις «Εποχές» του στη δεκαετία του '40, τις «Συνέχειες» στη δεκαετία του '50 και στη διάρκεια της δικτατορίας τον «Στόχο» - όλα ιδίοις αναλώμασι και σε λίγα αντίτυπα.

Επρεπε να περιμένει ώς το 1979, σχεδόν τριάντα πέντε χρόνια, από την πρώτη έκδοση βιβλίου του (1945), ώστε να δει να τυπώνονται τα «Ποιήματα 1941-1971» («Πλειάς») χωρίς δικά του έξοδα. Την ίδια χρονιά, ο Μιχάλης Μεϊμάρης τυπώνει το «Περιθώριο '68-'69».

Τελευταία ποιητική του συλλογή το «Υ.Γ.», που κυκλοφορεί εκτός εμπορίου σε εκατό αντίτυπα και επανεκδίδεται από τη «Νεφέλη» του Γιάννη Δουβίτσα το 1992.

Τα κριτικά, πολιτικά και παρεμβατικά του κείμενα (πολλά από αυτά στην αγαπημένη του εφημερίδα «Η Αυγή») τα συγκεντρώνει στους τόμους «Υπέρ και κατά» (1965), «Αντιδογματικά» (1978) και τα «Συμπληρωματικά» (1985). Δεν πρέπει να ξεχάσουμε να αναφέρουμε το αυτοβιογραφικό ρομάντζο του «Ο ποιητής Μανούσος Φάσσης», την έκδοση του περιοδικού «Κριτική» (1959-1961), την ποιητική ανθολογία «Η Χαμηλή Φωνή» (1990), με ποιητές του Μεσοπολέμου, ενώ επιμελήθηκε, που είναι και δική του ιδέα, τους πρώτους πενήντα τόμους της σειράς «Η πεζογραφική μας παράδοση». Σήμερα, τα έργα του τα διαθέτει η «Νεφέλη», ενώ είχε προηγηθεί η συνεργασία του με τη «Στιγμή» του Αιμίλιου Καλλιακάτσου.

Η Πολιτεία τον τίμησε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης (1986), το Μεγάλο Βραβείο Λογοτεχνίας (2002) και το Αριστοτέλειο τον ανακήρυξε επίτιμο διδάκτορα του Τμήματος Φιλολογίας.

* Ντοκιμαντέρ με τίτλο «Μ. Αναγνωστάκης - Θεσσαλονίκη», θα προβληθεί απόψε στις 8 μ.μ. στην ΕΤ-1

Να γεννηθούμε στο χυμό του εμείς πιο νέοι...


Η ποίηση δεν είναι ο τρόπος να μιλήσουμε αλλά ο καλύτερος τοίχος να κρύψουμε το πρόσωπό μας...

Το θέμα είναι τώρα τι λες... Σύσσωμη η πολιτική ηγεσία ανακάλυψε την αξία και εξαντλήθηκε σε ύμνους εκ των υστέρων, ως συνήθως, για τον Μανόλη Αναγνωστάκη, τον ποιητή, τον διανοούμενο, τον πολίτη που σημάδεψε με το έργο του τις μεταπολεμικές τουλάχιστον γενιές... Ευτυχώς, τα κανάλια περιορίστηκαν λόγω άγνοιας -δεν είχε βλέπετε ο Αναγνωστάκης την ...απήχηση της Παπαρίζου- σε ελάχιστες αναφορές, με τιμητική εξαίρεση τη δημόσια τηλεόραση, και δεν άνοιξαν τα τηλεπαράθυρα στους τιμητές παντός καιρού....

***Από τους πιο ολιγογράφους, αλλά πιο καίριους ποιητές της γενιάς του, ο Αναγνωστάκης κατάφερε να εμπνεύσει και να συνεγείρει και αυτούς που έζησαν τα δύσκολα μετεμφυλιακά χρόνια, αλλά και τους παθιασμένους νέους της μεταπολίτευσης. Με τη μοναχική αλλά τόσο ευαίσθητη ματιά του, με την εντιμότητα, την πολιτική τόλμη του αλλά και τις χειραφετημένες από κομματικές ίντριγκες παρεμβάσεις του εξέφρασε τα οράματα, τις χίμαιρες, αλλά και τις αγωνίες μιας ταλαιπωρημένης αλλά και εγκλωβισμένης σε προσωπικά και πολιτικά αδιέξοδα γενιάς.

Κι όχι αυταπάτες προπαντός... Γιατί ο Αναγνωστάκης είχε από πολύ νωρίς σταματήσει να έχει αυταπάτες. Χωρίς να εγκαταλείψει ποτέ τις ιδέες της Αριστεράς είχε αποστασιοποιηθεί από την ξύλινη γλώσσα της, τη στείρα και αδιέξοδη συνθηματολογία της και κυρίως τη βαρβαρότητα του υπαρκτού και της κομματικής νομενκλατούρας... Εσύ που ξέρεις τουλάχιστον πως γυρεύω ένα τίποτε για να πιστέψω πολύ και να πεθάνω έγραφε σε ανύποπτο για πολλούς χρόνο... Ισως γι' αυτό και η τόσο πολύτιμη ποιητική ευαισθησία του αντικαταστάθηκε πολύ νωρίς από μια τόσο ηχηρή σιωπή...